Физичка активност и мултипла склероза – дали е безбедно да се вежба?
Физичката активност и мултипла склероза се тема за која многу лица со мултипла склероза имаат прашања, особено кога станува збор за замор, слабост, проблеми со рамнотежата или одењето.
Дали физичката активност е безбедна?
Дали вежбањето може да ја влоши мултипла склерозата?
Колку треба да се вежба?
Што ако после тренинг се чувствувам поуморно или имам привремено влошување на симптомите?
Современите научни истражувања покажуваат дека мултипла склерозата сама по себе не е причина физичката активност да се избегнува. Напротив, правилно дозираното и индивидуално прилагодено вежбање може да биде важен дел од грижата за лицето со мултипла склероза.
Целта не е пациентот да вежба „што повеќе“, туку да се пронајде вистинската доза на физичка активност според неговите способности и симптоми.
Како физичката активност може да помогне кај мултипла склероза?
Мултипла склерозата може да влијае на различни функции – мускулна сила, рамнотежа, координација, одење, издржливост и способноста за извршување на секојдневните активности.
Редовната физичка активност може да помогне во:
- одржување и подобрување на мускулната сила;
- подобрување на физичката издржливост;
- подобрување на рамнотежата и координацијата;
- подобрување на функционалното одење;
- одржување на подвижноста;
- подобрување на кардиоваскуларната кондиција;
- намалување на влијанието на заморот;
- подобрување на расположението;
- одржување на функционалната независност;
- подобрување на квалитетот на животот.
Особено важно е што поновите истражувања покажуваат дека структурираното вежбање може да има позитивен ефект врз заморот поврзан со мултипла склероза, кој е еден од најчестите и најограничувачки симптоми.
Дали лицето со мултипла склероза треба да вежба?
Во најголем број случаи – да.
Самата дијагноза мултипла склероза не значи дека пациентот треба да избегнува физичка активност.
Напротив, современиот пристап кон мултипла склерозата ја препознава физичката активност како важен дел од долгорочното одржување на физичката функција.
Сепак, постои една многу важна разлика:
физичката активност треба да биде прилагодена на пациентот.
Не постои една програма за вежбање која е подеднакво погодна за сите лица со мултипла склероза.
Кои видови вежби може да бидат корисни?
Програмата може да содржи комбинација од различни видови физичка активност.
1. Аеробни вежби
Аеробната активност може да вклучува:
- одење;
- статичен велосипед;
- пливање;
- вежбање во вода;
- лесно до умерено кардио-вежбање;
- други активности според функционалните способности.
Целта е постепено да се подобрува издржливоста и способноста на организмот за подолготрајна физичка активност.
Не е неопходно секој пациент да започне со долги тренинзи. Кај лице со изразен замор, пократки периоди на активност со соодветни паузи може да бидат подобра почетна стратегија.
2. Вежби за сила
Тренингот со отпор може да биде важен дел од програмата кај лица со мултипла склероза.
Може да се користат:
- сопствена телесна тежина;
- еластични ленти;
- лесни тегови;
- машини;
- други форми на отпор.
Соодветно дозираниот тренинг за сила може да помогне во одржување или подобрување на мускулната функција и извршувањето на секојдневните активности.
Важно е оптоварувањето да се зголемува постепено и да се следи реакцијата на пациентот.
3. Вежби за рамнотежа и координација
Кај одредени лица со мултипла склероза може да постојат проблеми со:
- рамнотежата;
- координацијата;
- стабилноста;
- прецизноста на движењата;
- сигурноста при одење.
Затоа програмата може да вклучува специфични вежби за рамнотежа и координација.
Овие вежби треба да бидат безбедни и да се прилагодат според ризикот од губење на рамнотежа или пад.
4. Вежби за подвижност и флексибилност
Вежбите за подвижност и истегнување може да бидат корисни кај лица со:
- вкочанетост;
- намалена подвижност;
- скратени мускули;
- ограничено движење во зглобовите.
Тие најчесто се комбинираат со вежби за сила, рамнотежа и аеробна активност.
5. Функционални вежби
Функционалниот тренинг има посебно значење бидејќи не се фокусира само на изолирано зајакнување на мускулите, туку на способноста телото подобро да ги извршува реалните секојдневни активности.
Тоа може да вклучува:
- станување и седнување;
- одење;
- промена на насоката;
- качување и симнување скали;
- пренесување на тежината;
- одржување рамнотежа;
- комбинирани задачи за сила и координација.
Кај дел од лицата со мултипла склероза, функционалниот пристап може да биде особено корисен бидејќи директно се поврзува со секојдневното функционирање.
Дали вежбањето може да ја влоши мултипла склерозата?
Ова е едно од најчестите прашања.
Физичката активност сама по себе не значи дека мултипла склерозата ќе се влоши.
Сепак, кај некои лица со МС може привремено да дојде до засилување на одредени симптоми за време или после физичка активност.
Ова може да се случи особено при:
- преголем интензитет;
- продолжено вежбање без пауза;
- прегревање;
- висока температура на околината;
- недоволен одмор;
- недоволна хидратација.
Затоа треба да се прави разлика помеѓу привремено зголемување на симптомите поради замор или топлина и вистинско невролошко влошување.
Зошто некои пациенти се чувствуваат полошо после тренинг?
Ова е особено важно.
Некој пациент може да каже:
„После тренингот ми се влоши одењето.“
Или:
„После вежбање нозете ми се многу потешки.“
Тоа не значи автоматски дека вежбањето му штети.
Можно е тренингот да бил:
- предолг;
- премногу интензивен;
- без доволно паузи;
- изведен во премногу топла средина;
- несоодветен за моменталното ниво на замор.
Во таква ситуација наместо целосно прекинување на физичката активност, често е потребно да се прилагоди дозата на оптоварување.
На пример:
пократка активност → пауза → повторна активност
може да биде подобра стратегија од една долга и напорна тренинг-сесија.
Заморот не значи секогаш дека треба да престанете да вежбате
Заморот е еден од најчестите симптоми кај мултипла склероза и може значително да влијае врз секојдневниот живот.
Интересно е што истражувањата покажуваат дека соодветно структурираното вежбање може да помогне во намалување на тежината и влијанието на заморот, наместо физичката активност нужно да го влошува.
Затоа важно прашање не е само:
„Дали сум уморен?“
туку:
„Како реагирам на одредена доза физичка активност?“
Колку треба да се вежба?
Не постои една идеална доза за секое лице со мултипла склероза.
Поновите истражувања ја поддржуваат целта за редовна физичка активност, а кај лица кои можат безбедно да ја достигнат, се користат и препораки од околу 150 минути умерена физичка активност неделно, комбинирани со тренинг за сила.
Но ова не треба да се сфати како почетна цел за секој пациент.
Лице со значителен замор, слабост, нарушена рамнотежа или намалена функционална способност можеби треба да започне со многу помал обем.
Најважно е:
почнете според вашата моментална способност и постепено напредувајте.
Што ако пациентот не може да издржи 30 минути?
Не мора целиот тренинг да се изведува одеднаш.
Физичката активност може да се подели на пократки периоди.
На пример:
10 минути активност → одмор → 10 минути активност → одмор → 10 минути активност
може да биде поподносливо од континуирана активност од 30 минути.
Кај мултипла склероза често е поважно како пациентот ја поднесува активноста, отколку едноставно да се следи фиксно времетраење.
Како да се намали ризикот од прекумерен замор?
Корисни принципи се:
- започнете постепено;
- направете загревање;
- избегнувајте нагло зголемување на интензитетот;
- користете паузи;
- внесувајте доволно течности;
- избегнувајте прегревање;
- вежбајте во добро проветрена средина;
- следете ја реакцијата на организмот;
- прилагодете го времетраењето доколку заморот е значителен;
- не инсистирајте на тренинг доколку техниката на движење значително се нарушува поради замор.
Добриот тренинг не е оној после кој пациентот е целосно исцрпен.
Добар тренинг е оној кој му овозможува на пациентот да напредува без непотребно преоптоварување.
Дали топлината може да влијае врз симптомите?
Да.
Кај дел од лицата со мултипла склероза, зголемувањето на телесната температура може привремено да доведе до засилување на одредени невролошки симптоми.
Ова може да се забележи како:
- поголема слабост;
- замор;
- нарушување на рамнотежата;
- влошена координација;
- промени во видот;
- потешкотии при одење.
Затоа пациентите кои се чувствителни на топлина треба да избегнуваат прегревање и да избираат соодветни услови за вежбање.
Кај некои лица вежбањето во вода може да биде практична опција, доколку температурата на водата и програмата се соодветни.
Дали секој пациент со мултипла склероза треба да има иста програма?
Не.
Мултипла склерозата не изгледа исто кај секое лице.
Еден пациент може да има добра мускулна сила, но изразен замор.
Друг може да има проблеми со рамнотежата.
Трет може да има слабост на долните екстремитети.
Четврти може да има спастицитет, нарушена координација или проблеми со одењето.
Затоа програмата треба да се креира според:
- симптомите;
- функционалната способност;
- мускулната сила;
- рамнотежата;
- способноста за одење;
- нивото на замор;
- толеранцијата на физичко оптоварување;
- возраста;
- други здравствени состојби;
- целите на пациентот.
Кога треба да се побара дополнителна проценка?
Пациентот треба да разговара со својот лекар доколку се појават нови невролошки симптоми или значително и трајно влошување на постојните симптоми.
Исто така, кај лица со значително нарушена рамнотежа, висок ризик од пад, изразена слабост или други сериозни функционални ограничувања, програмата за физичка активност треба да се индивидуализира со помош на соодветен здравствен професионалец.
Особено кај лица со мултипла склероза, физиотерапевтската проценка може да помогне да се одреди:
- што пациентот може безбедно да изведува;
- кое оптоварување е соодветно;
- кога треба да се направи пауза;
- кои движења треба да се модифицираат;
- како постепено да се зголемува активноста.
Најважно што треба да го запомните
Мултипла склероза не значи дека треба да престанете да се движите.
Физичката активност може да биде важен дел од одржувањето на физичката функција, кондицијата и квалитетот на животот.
Но, кај мултипла склероза „повеќе“ не значи секогаш „подобро“.
Најважна е правилната доза.
Движењето треба да биде редовно, безбедно, постепено и прилагодено на индивидуалните можности.
Ако после тренингот симптомите значително се влошуваат, тоа е сигнал дека програмата треба да се преиспита и прилагоди – а не автоматски дека физичката активност треба целосно да се прекине.
Физичката активност не треба да биде борба со телото.
Целта е преку правилно дозирано движење да му помогнеме на телото да остане што е можно пофункционално и активно.
Често поставувани прашања
Дали смеам да вежбам ако имам мултипла склероза?
Да. Во најголем број случаи физичката активност е препорачлива, но треба да биде прилагодена на симптомите и функционалните способности.
Дали вежбањето може да предизвика релапс?
Самото вежбање не се смета за причина за релапс. Сепак, прекумерниот замор или прегревањето може привремено да ги засилат постојните симптоми кај некои лица.
Кои вежби се најдобри за мултипла склероза?
Нема една најдобра вежба за сите. Најчесто се комбинираат аеробни вежби, тренинг за сила, вежби за рамнотежа, координација, подвижност и функционални активности.
Дали треба да вежбам ако имам замор?
Во многу случаи да, но активноста треба да се дозира внимателно. Пократки периоди на активност со паузи може да бидат подобро подносливи.
Зошто ми се влошува одењето после тренинг?
Причината може да биде прекумерен замор, прегревање или преголем интензитет на тренингот. Доколку влошувањето е значително, ново или трајно, потребна е медицинска проценка.
Дали лицето со мултипла склероза треба да избегнува тренинг со тегови?
Не нужно. Тренингот со отпор може да биде корисен за одржување и подобрување на мускулната сила, доколку е правилно дозиран и прилагоден.
Дали физиотерапијата може да помогне кај мултипла склероза?
Да. Физиотерапевтската проценка може да помогне во изборот и дозирањето на вежбите според мускулната сила, рамнотежата, одењето, координацијата, заморот и функционалните цели на пациентот.
Заклучок
Мултипла склерозата не треба да биде причина човек да се откаже од физичката активност.
Напротив, редовното и правилно дозирано движење може да биде важен дел од активниот живот со мултипла склероза.
Најдобрата програма не е нужно најтешката програма.
Најдобрата програма е онаа која е прилагодена на човекот, неговите симптоми и неговите реални можности.
Напомена: Овој текст има едукативна информативна цел и не претставува индивидуален медицински или физиотерапевтски план. Секое лице со мултипла склероза има различна клиничка слика, па програмата за физичка активност треба да се прилагоди индивидуално.
Научни извори
1. Систематски преглед и мета-анализа за физичка активност и замор кај МС – Physical Therapy, 2025. PubMed – Meeting Physical Activity Guidelines for Persons With Multiple Sclerosis Reduces Fatigue Severity and Impact
2. Систематски преглед и мета-анализа на ефектите од вежбањето врз заморот и квалитетот на животот кај МС – Journal of Neurology, 2025. PubMed – Effects of exercise on fatigue and quality of life in multiple sclerosis
3. Најнов преглед на систематски прегледи за структурирано вежбање и замор кај МС – 2026. PubMed – Structured exercise training for fatigue management in multiple sclerosis
И еден практичен ресурс:
MS International Federation – физичка активност кај лица со МС. MS International Federation – Physical activity for people with MS
